Bijna de helft van de werkenden in Nederland ontwikkelt mentale klachten. Dat komt vooral doordat het brein geen rust meer krijgt. Daarvoor waarschuwde neuropsycholoog Erik Matser tijdens een webinar van HC Health. Hij introduceerde de term “hypervigilantie” voor deze constante staat van mentale paraatheid.
Hypervigilantie betekent dat je brein altijd aanstaat. Je verwerkt voortdurend prikkels, bijvoorbeeld van werk, telefoon of sociale media. Daardoor komt het brein niet meer tot rust. “We trainen onze hersenen alsof het spieren zijn, zonder herstelmomenten,” aldus Matser. Het gevolg: verminderde concentratie, geheugenproblemen, vermoeidheid en verhoogd risico op burn-out.
Plannen of piekeren
Matser maakt onderscheid tussen plannen en piekeren. Plannen is neutraal, geeft structuur en rust. Piekeren ontstaat juist als je brein overbelast is. Je denkt in rampscenario’s, bent constant kritisch op jezelf en raakt snel emotioneel uit balans. Daarom is het volgens hem belangrijk om in gesprekken met medewerkers altijd te achterhalen of iemand vooral plant of juist piekert. Hij benadrukt dat deze mentale toestand vaak niet voortkomt uit een stoornis, maar uit een ongezonde context. Het brein krijgt te weinig tijd om te herstellen van de voortdurende stroom aan informatie, deadlines en verwachtingen.
Gevolgen voor organisaties
De gevolgen voor organisaties zijn groot. Werknemers met hypervigilantie zijn sneller vermoeid, minder creatief en kunnen moeilijk schakelen. Volgens Matser ontstaan hierdoor ADHD-achtige symptomen, zonder dat er sprake is van een diagnose. “We kijken te veel naar symptomen en te weinig naar de context.” Daarnaast speelt perfectionisme een belangrijke rol. “Eén op de drie werknemers vertoont kenmerken van perfectionisme,” aldus Matser. Dat uit zich in een lage zelfwaarde, de lat steeds hoger leggen en voortdurend bezig zijn met wat anderen van je vinden. “Perfectionisme is geen kracht, maar een risico op mentale uitval.”
Wat HR-professionals kunnen doen
Tijdens het webinar benoemde Matser meerdere praktische handvatten voor HR:
- Vraag naar tevredenheid
Gebruik in gesprekken bewust de woorden “‘tevreden” en “voldaan”. Die geven een beter beeld van iemands mentale gesteldheid dan “druk” of “moe”. - Onderzoek de context
Kijk niet alleen naar symptomen, maar vraag naar dagelijkse prikkels: hoeveel schermtijd iemand heeft, hoeveel rustmomenten er zijn, of er ruimte is om fouten te maken. - Herken signalen van perfectionisme
Let op mensen die de lat extreem hoog leggen, vooral bezig zijn met wat anderen van hen vinden en moeilijk kunnen ontspannen. Dat zijn signalen van lage zelfwaarde. - Normaliseer falen
Zorg voor een werkcultuur waarin fouten maken mag en waarin jonge medewerkers onder begeleiding kunnen leren en herstellen. - Stimuleer digitale rust
Bespreek het belang van een digitale detox. Vraag bijvoorbeeld of iemand zijn telefoon kan wegleggen tijdens een wandeling of sportmoment. - Check het verschil tussen passie en perfectionisme
Passie komt voort uit intrinsieke motivatie. Perfectionisme ontstaat uit angst voor beoordeling. Dat verschil is essentieel om mentale uitputting te voorkomen. - Let op gedragsverandering
Mensen die minder creatief zijn, snel geprikkeld reageren of vaak somber zijn, kunnen in een langdurige staat van hypervigilantie verkeren.
Hypervigilantie herkennen en bespreekbaar maken
Matser pleit voor een cultuur waarin ontspanning en rust net zo belangrijk zijn als presteren. Digitale detox, pauzes zonder telefoon en ruimte voor herstel zijn essentieel. “Mensen die tevreden en voldaan zijn, blijven gezonder en zijn beter bestand tegen veranderingen.” Volgens Matser kunnen organisaties pas echt investeren in duurzame inzetbaarheid als ze hypervigilantie herkennen en bespreekbaar maken. “Niet harder werken, maar anders denken. Dat is de oplossing.”
