Op 20 maart 2026 is het ‘AIC4NL AI Kompas voor de Nulde- en Eerstelijnszorg’ gepubliceerd. Het document geeft inzicht in toepassingen, knelpunten en randvoorwaarden voor AI in de zorg.
Het kompas is ontwikkeld door de AI Coalitie voor Nederland in samenwerking met het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Onderzoekers Nicky Hekster en Pieter Jeekel brachten op basis van deskresearch en interviews in kaart welke ontwikkelingen zichtbaar zijn, waar zorgprofessionals en patiënten tegenaan lopen en waar Nederland op in moet zetten.
AI in de praktijk
AI is volgens het kompas geen toekomstbeeld meer. Zowel internationaal als in Nederland worden toepassingen al ingezet in de nulde- en eerstelijnszorg. De inzet richt zich steeds vaker op directe ondersteuning van het zorgproces. Zo helpt AI bij het vastleggen en samenvatten van consulten. Hierdoor nemen administratieve lasten af en ontstaat meer tijd voor patiëntcontact. Daarnaast ondersteunen toepassingen de klinische besluitvorming door patiëntdata en medische kennis te analyseren.
Ook digitale triage en consultvoorbereiding nemen toe. Patiënten voeren klachten vooraf in, waarna systemen urgentie inschatten en vervolgacties voorstellen. Dit draagt bij aan betere toegankelijkheid en efficiëntere inzet van capaciteit. Verder wordt AI ingezet voor diagnostiek en preventie. Beeldanalyse helpt bij het eerder signaleren van afwijkingen, terwijl wearables en apps continu gezondheidsdata monitoren en gepersonaliseerde adviezen geven. Daarmee ontwikkelt AI zich tot een ondersteunende ‘co-piloot’ van de zorgprofessional, met behoud van menselijke regie.
Behoeften en barrières
Zorgprofessionals geven aan dat zij behoefte hebben aan meer duidelijkheid over hun rol en verantwoordelijkheid bij het gebruik van AI. Daarnaast gaat het om helderheid over juridische kaders, de betrouwbaarheid en veiligheid van toepassingen en welke tools daadwerkelijk inzetbaar zijn in de praktijk.
Tegelijkertijd belemmeren verschillende factoren de brede inzet van AI. Zo ontbreken vaak voldoende digitale vaardigheden, uniforme standaarden en goede gegevensuitwisseling. Bovendien zorgen versnipperde initiatieven en onzekerheid over privacy en aansprakelijkheid voor terughoudendheid in de praktijk.
Toenemende rol van de patiënt
Patiënten verwachten steeds vaker informatie die aansluit bij hun persoonlijke situatie. Zij willen bovendien actief betrokken blijven bij hun zorg, ondersteund door digitale toepassingen. Volgens de Patiëntenfederatie Nederland is deze betrokkenheid een voorwaarde voor verantwoorde ontwikkeling en toepassing van AI. Daarnaast groeit de verwachting dat zorg ook tussen consulten door wordt ondersteund met digitale middelen.
Randvoorwaarden voor toepassing
Het kompas benadrukt dat een verantwoorde inzet van AI alleen mogelijk is als de basis op orde is. Zo vraagt AI-gereedheid niet alleen om technische infrastructuur, maar ook om digitale vaardigheden, goede data-uitwisseling en duidelijke governance. Zonder deze randvoorwaarden ontstaat het risico dat technologie en zorgpraktijk onvoldoende op elkaar aansluiten.
Daarbij is ook AI-geletterdheid van belang. Zorgprofessionals, patiënten en burgers moeten AI-toepassingen kunnen begrijpen en verantwoord gebruiken. Initiatieven zoals scholing en trainingen dragen hieraan bij. Verder pleit het kompas voor meer nationale coördinatie. Samenwerking tussen partijen, waaronder koepelorganisaties en overheid, moet versnippering tegengaan en kennisdeling stimuleren.
Ook wordt gewezen op het belang van bredere inzet van AI. Naast taalmodellen vraagt het kompas aandacht voor toepassingen in diagnostiek en personalisatie van zorg. Tegelijkertijd is kritisch gebruik van tools zoals ChatGPT noodzakelijk, waarbij gewerkt moet worden met gevalideerde medische bronnen.
Tot slot benadrukt het document het belang van een lerend ecosysteem. Door systematisch inzicht te geven in wat werkt en wat niet, kunnen zorgorganisaties en beleidsmakers beter onderbouwde keuzes maken.
